Η ομαδική έκθεση «8 Σύννεφα: Ιστορίες για τον Λευκάδιο Χερν», στον ιστορικό ναό του Αγίου Ρόκκου στα Χανιά, συγκροτεί έναν χώρο κατωφλικής μετάβασης, όπου η εικαστική πράξη συναντά την πνευματική παρακαταθήκη του Λευκάδιου Χερν (Yakumo Koizumi). Ο τίτλος, εμπνευσμένος από την ποιητική σημασία του ιαπωνικού ονόματος Yakumo –«οκτώ σύννεφα»– δεν λειτουργεί ως απλή αναφορά για την ταυτότητα του συγγραφέα, αλλά ως ένα συμβολικό σχήμα μετατόπισης: ένα σύννεφο δεν έχει σταθερό περίγραμμα, ούτε οριστική θέση· συντίθεται, μετασχηματίζεται και διαλύεται, διασχίζοντας αδιάκοπα τα όρια του τόπου, του χρόνου και της μορφής. Υπό αυτή την έννοια, τα οκτώ σύννεφα μπορούν να ιδωθούν ως μεταφορά τόσο για τη σκέψη όσο και για την ίδια την ύπαρξη του Χερν: μια ύπαρξη διαρκώς τοποθετημένη ανάμεσα σε πολιτισμούς, γλώσσες και κοσμοαντιλήψεις, αλλά και σε διαφορετικές τάξεις του πραγματικού. Γι’ αυτόν τον λόγο, η έκθεση απομακρύνεται συνειδητά από τη συμβατική βιογραφική αναπαράσταση και επιχειρεί να προσεγγίσει έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς στην πολιτισμική ιστορία της Ιαπωνίας μέσα από εκείνο το λεπτοφυές πεδίο όπου η ανάμνηση, η φύση, ο λυρικός στοχασμός και το υπερβατικό βίωμα παύουν να αποτελούν διακριτές κατηγορίες.
Η συλλογιστική του Χερν –διαποτισμένη από την ιαπωνική αντίληψη της παροδικότητας, την εστίαση στη μνήμη των νεκρών, την παρουσία των yōkai (υπερφυσικών οντοτήτων) και την ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στις αθέατες διαστάσεις του κόσμου– προσφέρει στις πέντε καλλιτεχνικές πρακτικές ένα κοινό σημείο έρευνας. Πρόκειται για μια περιοχή όπου φορμαλιστικά η εικόνα λειτουργεί λιγότερο ως αναπαράσταση ενός αντικειμένου και περισσότερο ως φορέας παρουσίας.
Περιπλανώμενη σε αυτή την ανεξερεύνητη περιοχή, η Γεωργία Τσέρη προσεγγίζει τον Λευκάδιο μέσα από μια σειρά εξομολογητικών και υποβλητικών πορτρέτων, στα οποία η ζωγραφική ύλη, η σινική μελάνη και η καλλιγραφική χειρονομία συνυφαίνονται σε ένα ενιαίο εικαστικό σώμα. Σε αυτό η μορφή δεν υπάρχει ως σταθερό πορτρέτο μιας ιστορικής προσωπικότητας, αλλά ως το ίχνος μιας ενδογενούς ουσίας. Η αναζήτηση του Kokoro, της «καρδιάς» ως τόπου όπου συμπλέκονται συναίσθημα, πνεύμα και συνείδηση, αποδίδεται μέσα από μια ρευστή, σχεδόν φασματική ζωγραφική γλώσσα. Οι φόρμες, όπως και οι αισθησιακές συνθέσεις με άνθη (Hana no Kotoba) και μπαμπού (Mizu no oto), μοιάζουν να αναδύονται και ταυτόχρονα να αποσύρονται μέσα στην επιφάνεια του ιαπωνικού χαρτιού. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η ύλη αποκτά μια ιδιάζουσα χρονικότητα: γίνεται φορέας μιας μεταιχμιακής υπόστασης που βρίσκεται διαρκώς στα όρια μεταξύ εμφάνισης και εξαφάνισης.
Στο ίδιο πεδίο ποιητικής αφαίρεσης και πνευματικής ανάτασης, η Nanni Riccobono αναπτύσσει μια ξεχωριστή σχέση ανάμεσα στη φόρμα, τον ρυθμό και την οργανική μεταβολή. Τα ζωγραφικά της έργα χαρακτηρίζονται από μια δωρική οικονομία της μορφής, η οποία όμως διατηρεί μια έντονη δυναμική. Βαθιές χρωματικές αντιθέσεις, παγιωμένες επιφάνειες και μοτίβα, άλλοτε φυτικά και άλλοτε γεωμετρικά, αρθρώνουν μια εικαστική γλώσσα που μοιάζει να βρίσκεται σε συνεχή διαδικασία γένεσης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η αφαίρεση δεν οδηγεί στην αποϋλοποίηση της εικόνας, αλλά στην ανάδειξη των εσωτερικών της ρυθμών.
Ο Robert Barcia ακολουθώντας και αυτός το πλέγμα των αντιθέσεων, καταπιάνεται με τη φωτογραφία, σφραγίζοντας την πραγματικότητα ως αποκάλυψη του φασματικού της αποτυπώματος. Μέσα από μια οξυδερκή διαχείριση της χρωματικής αναστροφής και του φωτός, ο φακός του συλλαμβάνει το σώμα και το κιμονό ως αιθερικές οπτασίες. Τα μοντέλα του, ντυμένα με τα παραδοσιακά ιαπωνικά μοτίβα των γερανών και των σύννεφων, θυμίζουν απόκοσμα πνεύματα, σύγχρονα yōkai που ξεπροβάλλουν μέσα από ένα σχεδόν μεταφυσικό κενό.
Παράλληλα, η Δροσιά Τσέρη στρέφει το εικαστικό της βλέμμα προς το αρχέγονο και το τελετουργικό, δημιουργώντας μέσα από επαναλαμβανόμενες οργανικές φόρμες μια αθροιστική επιφάνεια όπου το επιμέρους μοιάζει να διατηρεί τη δική του εσωτερική ζωή. Οι ζωγραφικές της συνθέσεις, με τους μικρούς ωοειδείς όγκους που πολλαπλασιάζονται, συσσωρεύονται και μεταβάλλουν διαρκώς τη σχέση τους με το περιβάλλον, μπορούν να ιδωθούν μέσα από την ανιμιστική κοσμοαντίληψη του Σιντοϊσμού. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η έννοια του ma, το ενεργό διάστημα ανάμεσα στις μορφές, όπου ο αρνητικός χώρος δεν λειτουργεί πια ως κενό, αλλά ως συνθήκη μέσα στην οποία οι μορφές αποκτούν συνοχή και νόημα.
Από μια άλλη σκοπιά παρόμοιας αναζήτησης, η Mizuki Imamura ενσαρκώνει τη σωματική, επιτελεστική διάσταση της ιαπωνικής γραφής. Το κεντρικό της έκθεμα –ένα κιμονό (furisode) που φέρει καλλιγραφημένα ιερά κείμενα και το όνομα του Koizumi Yakumo– ανάγει το ένδυμα σε ζωντανό βωμό μνήμης και υπερβατικής επίκλησης. Η ιερατική παρουσία της γραφής ολοκληρώνεται στον χώρο μέσα από μια performance καλλιγραφίας και ιαπωνικού χορού Butoh, στον οποίο η οργανική κίνηση του σώματος, η ροή του μελανιού και η κοχλάζουσα σιωπή γίνονται ένα, μετασχηματίζοντας το ταξίδι του Χερν από γεγονός γεωγραφικό σε μια εμπειρία επανεγγραφής και μεταμόρφωσης.
Εν τέλει, οι πέντε καλλιτέχνες, σαν νεφελοβάτες, μετατρέπουν τον ναό του Αγίου Ρόκκου σε ένα εικαστικό μυσταγωγείο πνευματικής και αισθητικής πύκνωσης. Τα σύννεφα αποτελώντας εννοιολογικό υπόβαθρο της έκθεσης, παραμένουν άπιαστα και ακαθόριστα και εδώ συμβολίζουν την ανθρώπινη μοίρα: κάθε μορφή είναι προσωρινή, κάθε ίχνος διαδέχεται ένα προηγούμενο. Ίσως γι’ αυτό ο Χερν γράφει: «Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα σαν το οριστικά διαμορφωμένο άτομο, τη σταθερή προσωπικότητα. Υπάρχει μόνο η φαντασματική παρουσία, το ένα φάντασμα διαδέχεται το προηγούμενο, σαν το ένα κύμα πίσω από το άλλο στη Στοιχειωμένη Θάλασσα της Γέννησης και του Θανάτου» (Λευκάδιος Χερν. 2008. Κείμενα από την Ιαπωνία. Εκδ. Ίνδικτος. σ. 61).
Κωνσταντίνος Θ. Σπυρόπουλος,
Ιστορικός Τέχνης
